27 авг. 2007 г.

تامئزداعئ سايلاؤدئث رةسمي قورئتئندئسئ جارييالانئسئمةن, قازاقستاننئث ساياسي جذيةسئنة الةمنئث 18ساياساتتانؤشئلارئ جاثا تذسئنئكتةمة بةرة باستادئ. بذعان د

تامئزداعئ سايلاؤدئث رةسمي قورئتئندئسئ جارييالانئسئمةن, قازاقستاننئث ساياسي جذيةسئنة الةمنئث 18ساياساتتانؤشئلارئ جاثا تذسئنئكتةمة بةرة باستادئ. بذعان دةيئن بئز «بئر پارتييا ذستةمدئك ةتةتئن جذية» (domئnant-party system) بولئپ كةلسةك, بذدان بئلاي تازا بئرپارتييالئ (sئngle-party state) مةملةكةتتةر قاتارئنا ةنةتئن بولدئق. ةقئذ-نئث باقئلاؤشئسئ ايتقانداي: «پارلامةنتئندة بئر-اق پارتييانئث وكئلدةرئ وتئرعان بئردة-بئر دةموكراتييالئ ةل جوق». دةمةك بئزگة ةندئ وزئمئز تئلةپ العان «اتاققا» مويئنسذنعاننان باسقا امال قالماي تذر. پارلامةنتتئث جوعارعئ پالاتاسئ, ياعني سةناتتاعئ 39 ورئننئث 28-ئ, ماجئلئستةگئ 107 ورئننئث – 98-ئ «نذر وتان» پارتيياسئ وكئلدةرئنئث يةلئگئندة. بذعان سةناتتئث اكئمدةرگة باعئنئشتئ ماسليحات ارقئلئ جاساقتالاتئنئن, ونئث ذستئنة 15' دةپؤتاتتئ «نذر وتاننئث» توراعاسئ مئندةتئن قوسا اتقاراتئن رةسپؤبليكا پرةزيدةنتئ تاعايئندايتئنئن قوسئثئز. ماجئلئستةگئ قالعان 9 ورئندئ دا پرةزيدةنت باسقاراتئن قازاقستان حالقئ اسسامبلةياسئ «سايلايدئ». وسئلايشا بئزدئث پارلامةنت تولئق بئرتةكتئ, بئركةلكئ, بئروثكةي, بئر پئكئرلئ زاث شئعارؤ ورگانئنا اينالدئ. سونئمةن, بئز قانداي ةلدةردئث قاتارئنا قوسئلدئق? دال' وسئتذرعئدان الئپ قاراعاندا, بئز قئتاي, كؤبا, ةريترةيا, كحدر, لاوس, سيرييا, ساؤد ارابيياسئ, ﻓيةتنام جانة تذركئمةنستاننئث قاتارئنا قوسئلدئق. قئتايدا تذراقتئ پارلامةنت جوق. ةل ومئرئندةگئ ماثئزدئ ماسةلةلةردئث بارلئعئن قئتاي كوممؤنيستئك پارتيياسئنئث ايماقتئق كوميتةتتةرئ دةلةگات ةتئپ بةرةتئن حالئق وكئلدةرئنئث جالپئ جينالئسئ شةشةدئ. مةملةكةتتئ باسقاراتئن ادامداردئث بارلئعئ وسئ پارتييا قذرامئنان تاثدالادئ. كؤبادا 2003 جئلئ وتكةن سايلاؤدا بئرئنشئ حاتشئ فيدةلь كاسترو باسقاراتئن كؤبا كوممؤنيستئك پارتيياسئ 97,6 پايئز داؤئس الئپ, پارلامةنتتةگئ 609 ورئننئث بارلئعئن يةمدةنگةن-دئ. ساؤد ارابيياسئندا ماجئلئستئث (اش'-شؤرانئث) 150 مذشةسئن كورولьدئث وزئ عانا تاعايئندايدئ. بئراق بذل ةلدئث ذكئمةتئ سوثعئ كةزدةرئ «پارلامةنت مذشةلةرئنئث جارتئسئن حالئق سايلاسئن» دةگةن ذسئنئس ايتئپ جذر'. ﻓيةتنامدا 500 ورئندئق پارلامةنتتئث 450-ئ – بيلئكتةگئ كوممؤنيستئك پارتييانئث ةنشئسئندة. دةسةك تة, ﻓيةتنام پارلامةنتئندة پارتيياعا كئرمةگةن بئرلئ-جارئم ادامعا ورئن بةرئلةدئ. لاوستا دا 115' ورئننئث ةكةؤئ – تاؤةلسئز كانديداتتاردئث ةنشئسئندة. ديكتاتؤرانئث وتانئ ارئ وشاعئ بوپ سانالاتئن كحدر-دئث وزئندة كيم تشةن يردئث جذمئسشئ پارتيياسئ-نان باسقا (قؤئرشاق بولسا دا) ساياسي

قازاقستاننئث ساياسي جذيةسنة ساياساتتانؤشئلار جاثا تذسنكتةمة بةرة باستادئ.

24 авг. 2007 г.

MEMLECETTIC TIL BIREW ME ECEW ME?

MEMLECETTIC TIL BIREW ME ECEW ME?KR Constitutsiasining 7-babinda memlecettic til' men resmy turde koldanilatin tilding' atkaratin founctsialarining arajigi' ajiratilip corsetilmegendicten 2007 jilqi 21 kangtar cuni' Kazakstan Respublicasi Parlamenti' Majilisining' deputati M.Shahanovting bastamasimen bir' top Parlament deputattarining otinishi' boyinsha Constitutsialik Cenges KR Constitutsialik Cengesining' 1997 jilqi 8 mamirdaqi №10/2 kaulisina tusindirme berouge arnalqan otirisi boldi. Jyindi Kazakstan Respublicasi Constitutsialik Cengesining' toeraqasi Y.Rogov mirza ashti. Cun' tartibi' boyinsha Cenges mushesi' H.Abishev bayandama jasadi. Odan ceyin' KR Parlamenti' Majilisining' deputati M.Shahanov ozi' tusirgen otinishting' negizgi' sebebi' men mangizdiliqina toktaldi. KR Parlamenti' Majilisining' deputattari E.Abilkasimov, A.Aytali, KR Madenyet jane akparat ministrligi' Til' comitetining' toeraqasi E.Kajibec Constitutsialik Cengesce tusirilgen usinisti koldadi. KR Adilet vitse-ministri' S.Nuqmanov, KR Bas Procouratoura apparatining jetecshisi' R.Saripbecov deputattar coterip' otirqan problemaqa karsi picir bildirdi'. Constitutsialik Cenges oz' sheshimin' eci'-ush' cun ishinde jarya etetinin' malimdedi'. Tomende M.Shahanovting osi Cenges jyininda soylegen sozin' usinip otirmiz.
Kadirli' Toeraqa!Kadirli' Constitutsialik Cenges musheleri'!Tauelsizdic alqan cunnen bastap memlecettic tildi' koldanatin azamattarimizding kukiqi osi cezge deyin' orescel buzilip celgeni' barshaqa malim'. Oning basti sebebi' – Constitutsiamizda jane «Tilder tourali» zangimizding eciushtiliqi men solkildaktiqinan eceni' dausiz. Osi zangning kajetti' ceybir' baptarining nakti orindalui men isce asiriluin kadaqalaytin kukik korqau organdarin da cormey otirmiz. Sol sebepti' kazirgi' tangda bizding' memlecet til' tongireginde shegineri' jok tiqirikka celip' tireldi'. Bucil alem aldinda sauattiliqimiz byic denggeyde bolsa da oz' memlecettic tilin' siylamaytin, moyindamaytin el retinde culcili' jaqdayda turmiz. Memlecetce kizmet etoushi' memlecettic kizmetcerlerding' 65-75 payizi, al joqarqi memlecettic organdardaqi memlecettic kizmetcerlerding' jane dyplomattarding 80-90 payizining memlecettic tildi' bilmeui' jane halikaralik cezdesulerde elimizding' bedelin' tusirip' alqani osiqan dalel emes pe? Oning ustine memlecetti' kuraushi kazak halkining teng jariminan astamining oz' ana tilinde okip, ne jaza almaytinin escere otirip, Kazakstan Respublicasi Constitutsiasining 7-babindaqi 2-tarmakshaning karapayim halikka ornikti tusindirilui' cezec cuttirmes masele. Atalqan tarmakshaning burmalanui sebepti', cuni' buginhge deyin' memlecettic til' ozining' Constitutsialik martebesin' yelene almay celedi'. Bazbir' sheneunicterding' uqiminsha Kazakstanda memlecettic til' bireu emes, eceu syakti. Sondiktan buginhgi' otiriska minaday eci' usinisim bar:1. KR Constitutsiasining 7-babining 2-tarmakshasinda oris tili' tec memlecettic uyimdar men jergilicti' ozin'-ozi' baskaru organdarinda qana resmy turde kazak tilimen teng koldaniladi delinhgen. Bul arada memlecettic tilding' nakti mehanyzmin' corsetpeuimen birge oris tili' teng koldaniladi degen bir' soz' arkili memlecettic tilding' martebesin' tomendetip' otir. Oqan shin maninde memlecettic tilding' barlik kizmetterin' (founctsialarin) oris tili' atkarip otirqanin misalqa celtirouge boladi. Sondiktan da KR Constitutsiasining 7-babining 2-tarmakshasin negizge ala otirip, KR Constitutsialik Cengesining' 1997 jilqi 8-mamirdaqi №10/2 kaulisina «barlik memlecettic emes uyimdarda (yaqny jauapcershiligi' shecteuli' serictestic, corporatsia, companya, fyrma, t.b.), sonimen birge memlecettic jane koqamdik mangizi bar is'-sharalar, kabildaular, assambleyalar, siezder, conferentsialar, donggelec ustel otirisi memlecettic tilde jurgizilip', is'-kaqazdar memlecettic tilde toltiriladi» degen ozgeris' enhgizgen duris bolar edi'. Memlecettic tilding' koqamdik omirding' barlik salasina bet burui – elimizdegi' dyasporalarding ocilderine nemese baska da tilderding' koldaniluina eshkanday da boget jasamaydi. Kayta orcenyetti' elderdegi' syakti memlecettic til' - barlik ult ocilderining' basin birictiroushi' kural bolip tabiladi. Bul usinisting negizgi' mindeti' – memlecettic tilding' Kazakstan aumaqinda oz' founctsiasin tolik atkaruqa jardem etu.2. Kazakstan Respublicasining Constitutsialik Cengesi tourali Kazakstan Respublicasining 1995 jilqi 29 jeltoksandaqi N 2737 Constitutsialik zangining 29-babinda «Constitutsialik is jurgizu', Constitutsialik Cenges kabildaytin sheshimder kazak ne oris tilderinde juzege asirilip, jaziladi» dep corsetilgen. Bul, aryne, Constitutsialik Cengesting' ozi' Constitutsiani belden basip otir degen soz'. Oytceni' Constitutsianing 7-babining 2-tarmakshasinda corsetilgenindey oris tilining' koldanu ayasi belgili' denggeyde shectelgenine karamastan joqarida atalqan 29-bap boyinsha tec oris tilinde jurgizouge dangqil jol aship koyqan. Misal retinde aytayin, Constitutsialik Cengesten osi otiriska shakirqan telefonogramma maqan oris tilinde celip' tusti'. Usinisting negizi' - Kazakstan Respublicasining Constitutsialik Cengesi tourali Kazakstan Respublicasining 1995 jilqi 29 jeltoksandaqi N 2737 Constitutsialik zangin KR Constitutsiasina saycestendiru'.Buqan kosa aytarim, juirda democratialik reformalar jonindegi' memlecettic comissianing mushesi' Oljas Suleymenov «Habar» telearnasining «Betpe-bet» baqdarlamasina bergen suhbatinda ati belgisiz' telecorermenning' «Kazakstanda oris tili' de kazak tilimen teng memlecettic til' darejesin' yelene me?» degen suraqina «Ya ponymayu ego trevogu y ozabotchennostь, na samom dele etot vopros otchenь vajniy y on, bezouslovno, naydet dostoynoe reshenye...» dep jauap kayira otirip bul mangizdi sharaning referendoumqa koyilui, ne koyilmaui ali' tolik sheshim' tappaqanin escertip' otti'. Eger «Habar» telearnasinda shakirilqan konaktarqa beriletin' suraktar, negizinen, aldin-ala uyimdastirilatinin escersec, bul maselening' teginnen-tegin boy corsetip' otirmaqanina coz jetcizemiz'. Referendoumqa koyilatin, nemese mulde koyuqa bolmaytin maseleler bar. Misali, biz' «oz' anamizdi, nemese Otanimizdi suyuimiz' cerec pe, cerec emes pe?» degen surakti referendoumqa koyuqa bola ma? Anasi men Otanin suyu arcimning' azamattik mindeti'. Til' ultting eng uli anasi. Oz ana tilin' bilmegen adam uyrenui' tyis'. Kazirgi' tangda halkimizding teng jariminan astami cuni' buginhge deyinhgi' jurgizilip' cele jatkan solakay sayasatting cesirinen oz' tilin', yaqny oz' anasin moyindamay jur'. Muning ulcen kasireti' bolatinin alemdic taryh pen madenyet san ret daleldegen.21 akpan 2007 jil.KR Constitutsialik Cengesining' otirisi

مةملةكةتتئك تئل بئرةؤ مة ةكةؤ مة?

مةملةكةتتئك تئل بئرةؤ مة ةكةؤ مة?قر كونستيتؤتسيياسئنئث 7-بابئندا مةملةكةتتئك تئلء مةن رةسمي تذردة قولدانئلاتئن تئلدئثء اتقاراتئن ﻓؤنكتسييالارئنئث اراجئگئء اجئراتئلئپ كورسةتئلمةگةندئكتةن 2007 جئلعئ 21 قاثتار كذنئء قازاقستان رةسپؤبليكاسئ پارلامةنتئء ماجئلئسئنئثء دةپؤتاتئ م.شاحانوفتئث باستاماسئمةن بئرء توپ پارلامةنت دةپؤتاتتارئنئث وتئنئشئء بويئنشا كونستيتؤتسييالئق كةثةس قر كونستيتؤتسييالئق كةثةسئنئثء 1997 جئلعئ 8 مامئرداعئ №10/2 قاؤلئسئنا تذسئندئرمة بةرؤگة ارنالعان وتئرئسئ بولدئ. جيئندئ قازاقستان رةسپؤبليكاسئ كونستيتؤتسييالئق كةثةسئنئثء توراعاسئ ي.روگوف مئرزا اشتئ. كذنء تارتئبئء بويئنشا كةثةس مذشةسئء ح.ابئشةف بايانداما جاسادئ. ودان كةيئنء قر پارلامةنتئء ماجئلئسئنئثء دةپؤتاتئ م.شاحانوف وزئء تذسئرگةن وتئنئشتئثء نةگئزگئء سةبةبئء مةن ماثئزدئلئعئنا توقتالدئ. قر پارلامةنتئء ماجئلئسئنئثء دةپؤتاتتارئ ة.ابئلقاسئموف, ا.ايتالئ, قر مادةنيةت جانة اقپارات مينيسترلئگئء تئلء كوميتةتئنئثء توراعاسئ ة.قاجئبةك كونستيتؤتسييالئق كةثةسكة تذسئرئلگةن ذسئنئستئ قولدادئ. قر ادئلةت فيتسة-مينيسترئء س.نذعمانوف, قر باس پروكؤراتؤرا اپپاراتئنئث جةتةكشئسئء ر.سارئپبةكوف دةپؤتاتتار كوتةرئپء وتئرعان پروبلةماعا قارسئ پئكئر بئلدئردئء. كونستيتؤتسييالئق كةثةس وزء شةشئمئنء ةكئء-ذشء كذن ئشئندة جارييا ةتةتئنئنء مالئمدةدئء. تومةندة م.شاحانوفتئث وسئ كةثةس جيئنئندا سويلةگةن سوزئنء ذسئنئپ وتئرمئز.
قادئرلئء توراعا!قادئرلئء كونستيتؤتسييالئق كةثةس مذشةلةرئء!تاؤةلسئزدئك العان كذننةن باستاپ مةملةكةتتئك تئلدئء قولداناتئن ازاماتتارئمئزدئث قذقئعئ وسئ كةزگة دةيئنء ورةسكةل بذزئلئپ كةلگةنئء بارشاعا مالئمء. ونئث باستئ سةبةبئء – كونستيتؤتسييامئزدا جانة «تئلدةر تؤرالئ» زاثئمئزدئث ةكئذشتئلئعئ مةن سولقئلداقتئعئنان ةكةنئء داؤسئز. وسئ زاثنئث قاجةتتئء كةيبئرء باپتارئنئث ناقتئ ورئندالؤئ مةن ئسكة اسئرئلؤئن قاداعالايتئن قذقئق قورعاؤ ورگاندارئن دا كورمةي وتئرمئز. سول سةبةپتئء قازئرگئء تاثدا بئزدئثء مةملةكةت تئلء توثئرةگئندة شةگئنةرئء جوق تئعئرئققا كةلئپء تئرةلدئء. بذكئل الةم الدئندا ساؤاتتئلئعئمئز بيئك دةثگةيدة بولسا دا وزء مةملةكةتتئك تئلئنء سئيلامايتئن, مويئندامايتئن ةل رةتئندة كذلكئلئء جاعدايدا تذرمئز. مةملةكةتكة قئزمةت ةتؤشئء مةملةكةتتئك قئزمةتكةرلةردئثء 65-75 پايئزئ, ال جوعارعئ مةملةكةتتئك ورگاندارداعئ مةملةكةتتئك قئزمةتكةرلةردئثء جانة ديپلوماتتاردئث 80-90 پايئزئنئث مةملةكةتتئك تئلدئء بئلمةؤئء جانة حالئقارالئق كةزدةسؤلةردة ةلئمئزدئثء بةدةلئنء تذسئرئپء العانئ وسئعان دالةل ةمةس پة? ونئث ذستئنة مةملةكةتتئء قذراؤشئ قازاق حالقئنئث تةث جارئمئنان استامئنئث وزء انا تئلئندة وقئپ, نة جازا المايتئنئن ةسكةرة وتئرئپ, قازاقستان رةسپؤبليكاسئ كونستيتؤتسيياسئنئث 7-بابئنداعئ 2-تارماقشانئث قاراپايئم حالئققا ورنئقتئ تذسئندئرئلؤئء كةزةك كذتتئرمةس ماسةلة. اتالعان تارماقشانئث بذرمالانؤئ سةبةپتئء, كذنئء بذگئنگة دةيئنء مةملةكةتتئك تئلء وزئنئثء كونستيتؤتسييالئق مارتةبةسئنء يةلةنة الماي كةلةدئء. بازبئرء شةنةؤنئكتةردئثء ذعئمئنشا قازاقستاندا مةملةكةتتئك تئلء بئرةؤ ةمةس, ةكةؤ سيياقتئ. سوندئقتان بذگئنگئء وتئرئسقا مئناداي ةكئء ذسئنئسئم بار:1. قر كونستيتؤتسيياسئنئث 7-بابئنئث 2-تارماقشاسئندا ورئس تئلئء تةك مةملةكةتتئك ذيئمدار مةن جةرگئلئكتئء وزئنء-وزئء باسقارؤ ورگاندارئندا عانا رةسمي تذردة قازاق تئلئمةن تةث قولدانئلادئ دةلئنگةن. بذل ارادا مةملةكةتتئك تئلدئثء ناقتئ مةحانيزمئنء كورسةتپةؤئمةن بئرگة ورئس تئلئء تةث قولدانئلادئ دةگةن بئرء سوزء ارقئلئ مةملةكةتتئك تئلدئثء مارتةبةسئنء تومةندةتئپء وتئر. وعان شئن مانئندة مةملةكةتتئك تئلدئثء بارلئق قئزمةتتةرئنء (ﻓؤنكتسييالارئن) ورئس تئلئء اتقارئپ وتئرعانئن مئسالعا كةلتئرؤگة بولادئ. سوندئقتان دا قر كونستيتؤتسيياسئنئث 7-بابئنئث 2-تارماقشاسئن نةگئزگة الا وتئرئپ, قر كونستيتؤتسييالئق كةثةسئنئثء 1997 جئلعئ 8-مامئرداعئ №10/2 قاؤلئسئنا «بارلئق مةملةكةتتئك ةمةس ذيئمداردا (ياعني جاؤاپكةرشئلئگئء شةكتةؤلئء سةرئكتةستئك, كورپوراتسييا, كومپانييا, ﻓيرما, ت.ب.), سونئمةن بئرگة مةملةكةتتئك جانة قوعامدئق ماثئزئ بار ئسء-شارالار, قابئلداؤلار, اسسامبلةيالار, سيةزدةر, كونﻓةرةنتسييالار, دوثگةلةك ذستةل وتئرئسئ مةملةكةتتئك تئلدة جذرگئزئلئپء, ئسء-قاعازدار مةملةكةتتئك تئلدة تولتئرئلادئ» دةگةن وزگةرئسء ةنگئزگةن دذرئس بولار ةدئء. مةملةكةتتئك تئلدئثء قوعامدئق ومئردئثء بارلئق سالاسئنا بةت بذرؤئ – ةلئمئزدةگئء دياسپورالاردئث وكئلدةرئنة نةمةسة باسقا دا تئلدةردئثء قولدانئلؤئنا ةشقانداي دا بوگةت جاسامايدئ. قايتا وركةنيةتتئء ةلدةردةگئء سيياقتئ مةملةكةتتئك تئلء - بارلئق ذلت وكئلدةرئنئثء باسئن بئرئكتئرؤشئء قذرال بولئپ تابئلادئ. بذل ذسئنئستئث نةگئزگئء مئندةتئء – مةملةكةتتئك تئلدئثء قازاقستان اؤماعئندا وزء ﻓؤنكتسيياسئن تولئق اتقارؤعا جاردةم ةتؤ.2. قازاقستان رةسپؤبليكاسئنئث كونستيتؤتسييالئق كةثةسi تؤرالئ قازاقستان رةسپؤبليكاسئنئث 1995 جئلعئ 29 جةلتوقسانداعئ N 2737 كونستيتؤتسييالئق زاثئنئث 29-بابئندا «كونستيتؤتسييالئق iس جذرگئزؤء, كونستيتؤتسييالئق كةثةس قابئلدايتئن شةشiمدةر قازاق نة ورئس تiلدةرiندة جذزةگة اسئرئلئپ, جازئلادئ» دةپ كورسةتئلگةن. بذل, ارينة, كونستيتؤتسييالئق كةثةستئثء وزئء كونستيتؤتسييانئ بةلدةن باسئپ وتئر دةگةن سوزء. ويتكةنئء كونستيتؤتسييانئث 7-بابئنئث 2-تارماقشاسئندا كورسةتئلگةنئندةي ورئس تئلئنئثء قولدانؤ اياسئ بةلگئلئء دةثگةيدة شةكتةلگةنئنة قاراماستان جوعارئدا اتالعان 29-باپ بويئنشا تةك ورئس تئلئندة جذرگئزؤگة داثعئل جول اشئپ قويعان. مئسال رةتئندة ايتايئن, كونستيتؤتسييالئق كةثةستةن وسئ وتئرئسقا شاقئرعان تةلةﻓونوگرامما ماعان ورئس تئلئندة كةلئپء تذستئء. ذسئنئستئث نةگئزئء - قازاقستان رةسپؤبليكاسئنئث كونستيتؤتسييالئق كةثةسi تؤرالئ قازاقستان رةسپؤبليكاسئنئث 1995 جئلعئ 29 جةلتوقسانداعئ N 2737 كونستيتؤتسييالئق زاثئن قر كونستيتؤتسيياسئنا سايكةستةندئرؤء.بذعان قوسا ايتارئم, جؤئردا دةموكراتييالئق رةﻓورمالار جونئندةگئء مةملةكةتتئك كوميسسييانئث مذشةسئء ولجاس سذلةيمةنوف «حابار» تةلةارناسئنئث «بةتپة-بةت» باعدارلاماسئنا بةرگةن سذحباتئندا اتئ بةلگئسئزء تةلةكورةرمةننئثء «قازاقستاندا ورئس تئلئء دة قازاق تئلئمةن تةث مةملةكةتتئك تئلء دارةجةسئنء يةلةنة مة?» دةگةن سذراعئنا «يا پونيمايؤ ةگو ترةفوگؤ ي وزابوتشةننوستь, نا ساموم دةلة ةتوت فوپروس وتشةنь فاجنئي ي ون, بةزؤسلوفنو, نايدةت دوستوينوة رةشةنية...» دةپ جاؤاپ قايئرا وتئرئپ بذل ماثئزدئ شارانئث رةﻓةرةندؤمعا قويئلؤئ, نة قويئلماؤئ الئء تولئق شةشئمء تاپپاعانئن ةسكةرتئپء وتتئء. ةگةر «حابار» تةلةارناسئندا شاقئرئلعان قوناقتارعا بةرئلةتئنء سذراقتار, نةگئزئنةن, الدئن-الا ذيئمداستئرئلاتئنئن ةسكةرسةك, بذل ماسةلةنئثء تةگئننةن-تةگئن بوي كورسةتئپء وتئرماعانئنا كوز جةتكئزةمئزء. رةﻓةرةندؤمعا قويئلاتئن, نةمةسة مذلدة قويؤعا بولمايتئن ماسةلةلةر بار. مئسالئ, بئزء «وزء انامئزدئ, نةمةسة وتانئمئزدئ سذيؤئمئزء كةرةك پة, كةرةك ةمةس پة?» دةگةن سذراقتئ رةﻓةرةندؤمعا قويؤعا بولا ما? اناسئ مةن وتانئن سذيؤ اركئمنئثء ازاماتتئق مئندةتئء. تئلء ذلتتئث ةث ذلئ اناسئ. وز انا تئلئنء بئلمةگةن ادام ذيرةنؤئء تيئسء. قازئرگئء تاثدا حالقئمئزدئث تةث جارئمئنان استامئ كذنئء بذگئنگة دةيئنگئء جذرگئزئلئپء كةلة جاتقان سولاقاي ساياساتتئث كةسئرئنةن وزء تئلئنء, ياعني وزء اناسئن مويئنداماي جذرء. مذنئث ذلكةن قاسئرةتئء بولاتئنئن الةمدئك تاريح پةن مادةنيةت سان رةت دالةلدةگةن.21 اقپان 2007 جئل.قر كونستيتؤتسييالئق كةثةسئنئثء وتئرئسئ

Abay Kunanbaev - chiqarmalari

Abay Kunanbaev - chiqarmalari
24 ноября, 21:17
Kaktaqan ak, cumistey ceng mangdayli" - Abay Kunanbaev
Kaktaqan ak, cumistey ceng mangdayli,
Alasi az kara cozi’ nur jaynaydi.
Jingichce kara kasi sizip koyqan,
Bir’ janga uksatamin touqan aydi.
Mangdaydan toura tuscen kirli murin,
Akcha juz’, al-kizil bet til’ baylaydi.
Auzin achsa, corinor Cirsiz’ tisi’,
Sikildi kolmen tizgen, ich kaynaydi.
Soylese, sozi’ adepti’ ham maqinali,
Culcisi’ beyne bulbul kus sayraydi.
Jup-jumir, ak torqinday moyini bar,
Ulbiregen tamaqin cun’ chalmaydi.
Taktayday jaurini bar, yiqi tic,
Eci alma ceudesinde kysaymaydi.
Soraki uzin da emes, kiska da emes.
Nazic bel tal chibiktay bourangdaydi.
Etindey jas balaning bilegi bar,
Ajimsiz ak sausaqi isce ingqayli.
Kolang kara chachi bar jibec taldi,
Torqinday tolkin urip, coz tangdaydi
Kanday kizda lazzat bar jan tatpaqan?"
- Abay Kunanbaev
Kanday kizda lazzat bar jan tatpaqan?
Sului bul zamanning tec jatpaqan.
On segiz, on toqizqa celgennen song.
Almasi ocpe bolar kol batpaqan.
Bularding ceybirining’ minezderi:
Echnarse cormegensip, burtaktaqan.
Ceybiri’ jaydari, achik bolamin dep,
Orinsiz adamdarmen jirtaktaqan.
Auelden sulu jayi bizge malim’:
Jigitti’ jurt maktaqan kiz jaktaqan.
Cey jigit maktan uchin’ kilik kilmay,
Boyina maydalikpen sir saktaqan.
Cey jigit arsizdikpen uyatsinbay,
Koli jetpes narsege tirtaktaqan,
Orindi isce jurip, oy tappaqan,
Ne bolmasa jumis kip, mal bakpaqan.
Kasyetti’ bolmaydi onday jigit,
Ancheyin kur becerge bulqaktaqan.
"Kansonarda burcitchi’ chiqadi angqa"
- Abay Kunanbaev
Kansonarda burcitchi’ chiqadi angqa,
Tastan tulci tabilar angdiqanqa.
Jaksi at pen tatu joldas - bir’ qanybet,
Ingqayli ikcham cyim’ angchi adamqa,
Salak etip’ joliksa kaytkan izi’,
Saqadan simling kaqip iz’ chalqanda.
Burcitchi’ tau basinda, kaqouchi oyda,
Vİzding’ betin tuzetip’ angdaqanda.
Tomaqasin tartkanda bir’ kirimnan,
Kiran kus cozi’ corip’ samqaqanda.
Tomen uchsam tulci orlep cutilar dep,
Kandi coz kaykang kaqip chiksa aspanqa,
Core tura kaladi kachkan tulci
Kutilmasin bilgen song kur kachkanqa.
Auzin achip, kokaktap, tisin’ kayrap.
Ol da talas kiladi chibin janqa.
Kizik corer, congildi’ bolsa angchilar,
CHabar jerin karamas jiqilqanqa.
Kirik pichakpen kirjingdap turqan tulci,
O-daqi osal jau emos kiran pangqa.
"Kartaydik, kayqi oyladik, uyki sergec" –
Abay Kunanbaev
Kartaydik, kayqi oyladik, uyki sergec.
Achuing - achiqan ou, oying - cermec.
Mungdasarqa cisi’ jok, sozdi’ uqarlik,
Cim’ congildi’ coterip, boladi ermec?
Jas - kartaymak, jok - toumak, touqan - olmec,
Taqdir jok, otcen omir’ kayta celmec.
Baskan iz’, corgen kizik artta kalmak,
Bir’ kudaydan baskaning bari’ ozgermec.
Er isi’ akilqa ermec, boydi jengbec,
Onersizding’ kiliqi ole cormec.
CHiqa oylamay, chiqandap kilik kilmay,
Erinchec ezdiginen copce conbec.
Jamandar kila almay jur’ adal engbec.
Urlik, koulik kildim dep kaqar colbec.
Aramdiktan jamandik, cormey kalmas,
Ming cun’ sinbas, bir’ cuni’ sinar cholmec.
Adamzat tirilicti’ daulet bilmec,
Akil tappak, mal tappak, adal jurmec.
Eceuining’ biri’ jok, auil cezip,
Ne korlik kur kiljangmen cun’ otcizbec?
Nadanqa aram akildi kulakka ilmec,
Bul sozden ertegini’ tez uyrenbec.
Ras sozding’ cim’ biler kasyetin?
Akilsiz chinqa senbey, jokka senbec.
Kizil aray, ak cumis, altin bergec 1
Kizikti ertegige coterilmec.
Aksakalding, acening, bilimdining’
Sozinen sirdang tartip, tez jyrenbec.
Akildi kara kildi kirikka bolmec,
Ar’ narsege ozindey baqa bermec.
Tarazi da, kazi da oz’ boyinda,
Nadanning suyenhgeni’ cop pen durmec.
Alachka ichi’ jau bop, sirti culmec,
Jakinin tiride angdip, olse ocirmec.
Bir’-eci joli bolqan cisi’ corse,
Kuday suyip’ jaratkan osi demec.
El buzilsa, tabadi chaytan ornec,
Perichte tomenchictep, kayqi jemec.
Ozimning’ yttigimnen boldi demey,
Jengdi’ qoy dep chaytanqabolar comec.
Sirttansinbak, kousinbak, orchildenbec,
Sibirmenen top jasap bolec-bolec.
Aramdikpen bar ma ecen jannan aspak,
Ozimen ozi’ bir’ cun’ bolmay ma alec?
Koldan cele bere me jurt menggermec?
Adaldik, aramdikti cim’ tenggermec?!
Maktan uchin’ kayratsiz bolis bolmak,
Yttey kor bop, ozine soz’ celtirmec.
"Kartaydik, kayqi oyladik, ulqaydi arman" –
Abay Kunanbaev
Kartaydik, kayqi oyladik, ulqaydi arman,
CHochymin ceyinhgi jas balalardan.
Terin satpay, telmirip’ cozin satip,
Tep-tegis’ jurtting bari’ boldi alarman.
Bay aladi cezinde cop berem dep,
Jetpey turqan jeringde tec berem dep.
By men bolis aladi cuchin satip,
Men kazaktan cegingdi’ ap berem dep.
Jarli aladi kizmetpen otcerem dep,
Eloubasi1 - char salip 2, lep berem dep.
Jalangkaya3 jat minez jau aladi
Bermey jurseng, men seni’ jec corem dep.
Dos aladi, bermeseng, bult berem dep,
Jauinga kosilouqa sirt borem dep.
Buzilqan song mon ongay tabilmaspin,
Ne kilip ongaylikpen irik berem dep.
Sum-surkya — sumdikpen ep berem dep,
Suyer jansip, suycimdi’ bet berem dep.
Juz’ karaqa eci juz’ alarman bar,
Bas katar bas-ayaqin tecserem dep.
El jyip, mal soyingiz et berem dep,
Mal bersem sen mengdic bol dep berem dep.
Kara karqa sikildi choulasar jurt:
Cim’ cop berse, men soqan sert berem dep.
Buzilarda oylamas, bet corem dep,
Ant ichoudi’ cim’ oylar dert corem dep.
Kabaqan ytche ochigip’ chiqa celer,
Men kapsam, bir’ jeringdi’ bocserem dep.
Oris aytti: ozinge eric berem dep,
Cimdi’ suyip’ saylasang, bec corem dep.
Buzilmasa, oqan el tuzelgen jok,
Ulik jur’ bul isingdi’ cec corem dep.
Jurt jur’ qoy aramdikti ep corem dep,
Toktau aytkan cisini’ chet corem dep.
Bar ma ecen jay jurgen jan kanaqatpen,
Kudayding oz’ bergenin jep corem dep?
Atani bala angdydi, aqani - ini’,
Yt korlik nemene ecen suytcen cuni?
Arin satkan mal uchin’ anturqanning
Aytkan sozi’ kurisin, chikkan uni’.
Alis, jakin kazakting bari’ kangqip,
Ayamay birin-biri’ jur’ qoy angdip.
Mal men bakting ceselin uya buzar,
Paruardygar4 jaratkan nesin jan kip!
Ant ichip’ cunde bergen jani kursin,
Arin satip tilenhgen mali cursin.
Kiska cunde kirik jerge koyma koyip,
Ku tilmen koulik sauqan zangi kursin.
Bir’ atka juz’ kubilqan juzi’ cuygir,
Oz’ ouyinde chertygen pangi kursin.
1 Elu uyding’ atinan saylanip, bolisti saylauqa katisaninsaylauchisi.
2 CHar salu - bolisti saylau joli. Elu uyding’ atinan saylanqan eloubasilari cichcene tasti (chardi) eci bolmeli’ jachicce salu arkili bolisti saylauqa dauistarin beretin bolqan. Oni jurt sol cezde "char salou" dep ataqan.
3 Jalangkaya - jalangdap jurgen jegichter.
4 Kuday, tangiri’.
"Sap, sap, conglim, sap, conglim"
- Abay Kunanbaev
Sap, sap, conglim, sap, conglim’
Sayalamay. say tappay,
Ne cun’ toudi basinga
Cuni-tuni’ jay tappay?
Sen jayinga jurgenmen,
Kiz ole me bay tappay?
Tun’ cezgening’ makul ma,
Jan-jaqinga jaltaktay?
Olermin dep jurmising,
Munan baska jan tappay?
Sap, sap, conglim, sap, conglim!
Sabir tubi’ — sari altin.
Sabir kilsang jayingdi
Biler me ecen beczatim?
Congil’ aulap soz’ aytar
Aradaqi tilhatim.
Aqin souday ecpindep,
Layi jok, suatim.
Auru da emes, sau da emes,
Kuridi al’-kuatim.
Sap, sap, conglim, sap, conglim!
Sana kilma becerge!
Sana kilqanmen payda jok.
Dunye dayar oterge,
Ajal dayar jeterge.
Hoch, kiz alsin koynina,
Beynet cormey, daulet jok,
Ali’ barip ceterge,
Onimenen boyinga
Yman, daulet biter me?
Adaldi satsang aramqa,
Kuday kabil eter me?
Kiz suyedi’ meni’ dep,
Oqan congil’ coterme!
Sap, sap, conglim, sap, conglim!
Sarka berme sanasin.
Barin’ ozing’ bilseng de,
Ali’-ak ozing’ tanasing.
Ortenesing, janasing,
Oz’-ozingnen beynetce
Oz’ basingdi salasing.
Kay mezgilde toyqizding
Ayudayin aqasin.
Katini men kalachin?
Karsak jortpas kara adir,
Karamay nege chabasing?
Sonda tauir’ bola ma,
Ustap ap bireu sabasin?
Cyimingdi’ tonasin,
Elge de culci bolasing.
Sap, sap, congilim, sap, congilim!
Saqinichka sarqayma!
Jay jurseng de kiz koumay,
Seni’ bireu karqay ma?
Kiz izdeseng, kaling ber,
Munim akil bolmay ma?
Corip’ alsang corictini,
Tangdap alsang tectini,
Sonda da congil’ tolmay ma?
" Jasimda qilim bar dep escermedim" –
Abay Kunanbaev
Jasimda qilim bar dep escermedim,
Paydasin core tura tecsermedim.
Erjetcen song tuspedi’ uisima,
Kolimdi mezgilinen cech sermedim.
Bul mahrum kalmaqima cim’ jazali,
Kolimdi dop’ sermesem, oster me edim?
Adamning bir’ kiziqi - bala degen,
Balani okitoudi jec cormedim.
Balamdi medresege bil’ dep berdim,
Kizmet kilsin, chen alsin dep bermedim.
Ozim’ de baska chauip, tosce orledim,
Kazakta kara sozge des bermedim,
Engbegingdi’ bilerlic ech adam jok,
Tubinde tinich jurgendi’ teris’ cormedim.
"PEDAGOGYCA. MORAL." - Abay Kunanbaev
Artik qilim citapta,
Erinbey okip corouge,
Ar’ elding, tilin’, onerin bilgen cisi onimen birdeylic picirlese aladi, asa arsizdana jalinbaydi.
Asempaz bolma arnege,
Onerpaz bolsang arkalan!
Sen de - bir’ cirpich dunyge
Cetigin tap ta, bar, kalan!
Balamdi medresege bil’ dep berdim,
Kizmet kilsin, chen alsin dep bermedim.
Bolmasang da uksap bak,
Bir’ qalimdi corsengiz.
Onday bolmak kayda dep,
Aytpa qilim suysengiz!
Bilimdiden chikkan soz’,
Talaptiqa bolsin cez.
Bilimsizdic - hayuandik.
Bireuden bireu artilsa,
Oner olchenip tartilsa,
Okiqan, bilgen - bilgen-ak,
Nadan - nadan-ak san kilsa.
Bir’ qilimnan baskaning,
Ceseli cop askanqa.
Qalim bolmay nemene,
Balalikti kysangiz?
Qilim tappay maktanba,
Orin tappay baptanba.
Qilimdi uyrenhgende akykat maksatpen bilmec uchin uyrenbec cerec.
Qilimsiz dunye jok.
Dunye de ozi, mal da ozi.
Qilimqa congil bolsengiz.
Dunyening qilimin bilmey kalmaktik - bir’ ulcen zararli nadandik.
Ejdyhatsiz, myhnatsiz,
Tabilmas qilim sarasi.
Jasimda qilim bar dep escermedim,
Paydasin core tura tecsermedim.
Er jetcen song tuspedi uisima,
Kolimdi mezgilinen cech sermedim.
Jatkan nadan ne biler,
Congilge saule konbasa.
Cezinen baska oyi jok
Adamning nadan auresi.
Nadandik - qilim-bilimning joktiqi.
Oristing qilimi - oneri dunyening cilti, oni bilgenhge dunye arzanqa tusedi.
Okiqan biler ar’ sozdi’.
Nadanday bolmas ak cozdi.
Ozing uchin uyrenseng,
Jamangdiktan jyrenseng,
Achilarsing jilma-jil.
Bireu uchin uyrenseng,
Bireu bilmey, seng bilseng,
Bilgeningning bari’ - tul.
Ozi onersiz omirden tez suinar,
Oylanqan jolauchiday bos kalqaning.
Ozing tiri bolsang da, kocireging oli bolsa, akil tabouqa soz’ uqa almaysing.
Oner - ozi de mal, onerdi uyrenbec - yhsan (1).
Tarazi da, kazi da oz’ boyingda,
Nadanning suyenhgeni cop pen durmec.
Payda oylama, ar oyla,
Talap kil artik bilouge.
Talap, uqim - mahabbattan chiqadi.
CHacirtsiz qalim - tul. Adam balasin bauirim deu - jurec isi’.
Adam balasina adam balasining bari’ - dos.
Adam balasi adam balasinan akil, qilim, ar, minez degen narselerden ozadi.
Adamchilikting aldi - mahabbat, qadelet, sezim. Bul qadelet, mahabbat, sezim cimde cobirec bolsa, ol cisi - qalim.
Adamning adamchiliqi isti bastaqaninan bilinedi, kalaycha bitirgendiginen emes.
Adamning adamchiliqi - akil, qilim, jaksi ata, jaksi ana, jaksi kurbi, jaksi ustazdan boladi.
Acesi urissa balaqa o da - dostik, Balasi urissa acege jarasa ma?
Acesining balasi - adamning duchpani, adamning balasi - bauiring.
Arbir’ jamanchilikting jaqasinda turip adamning adamdiqin buzatin jamanchiliktan boyin jymaktik, bul - adamqa nur boladi.
Bireu sening kamingdi jese, sening oqan karizdar eceninge de ustazdik cerec pe?
Dosi jokpen sirlas, dosi koppen siylas.
Dosina dostik - kariz is’. Duchpaninga adil’ bol.
Er artik surasa da, azqa razi boladi; ez az surar, artiltip berseng de razi bolmas.
Er isi’ - akilqa ermec, boydi jengbec. Onersizding kiliqi ole cormec.
Jaman dos - colengce: basingdi cun’ chalsa, kachip kutila almaysing basingdi bult alsa, izdep taba almaysing.
Jaman tatu kazadi ozinge or, Oqan senseng, bir’ cuni bolarsing kor. Ari bar, uyati bar ulcenhge sen. Ozi zording boladi iqi da zor.
Joldastik, suhbattastik - bir’ ulcen is’.
Juregi jumsak bilgen cul, CHin dos tappay tinchimas. Payda, maktan beri - tul, Dossiz auiz tuchimas.
Jilmangi sirtta, ichi’ aram, Cez celer kayda sorliqa.
Zalimdik - adam balasining duchpani.
Cey curbi bugin - tatou, erteng batou, Tileui, jakindiqi - bari’ satou.
Cim seni suyse, oni suymectic kariz.
Cim ozinge mahabbat kilsa, sen de oqan mahabbat kilmaqing kariz.
Cimde-cimning adileti jok bolsa, oning uyati da jok.
Cisige bilimine karay bolistik kil; tatimsizqa kilqan bolistik ezi adamdi buzadi.
Kastik kilmak, kor tutpak, cemitpec - olar duchpandik chakiradi.
Kayqisizdan sak bol,
Kayqiliqa jak bol.
Koldan dostik jasap em bolar-bolmas, Ytmurinday nadanning jirtti biri’.
Kuyriqi chayan, beti adam Baykamay senbe kurbiqa.
Malqa dosting mungi jok maldan baska.
Malindi jauqa, Basingdi dauqa,
Kor kilma, korqa, tatoulas.
Mahabbatsiz - dunye bos - Hayuanqa oni kosindar.
Nadan aram akildi kulakka ilmec. Nisap, uyat - boul gadeletten chiqadi.
Ozing uching engbec kilsang, ozi uщin ottaqan hayuanning biri’ bolasing adamchilikting karizi uchin engbec kilsang, allaning suygen kulining biri’ bolasing.
Ozing kurmettemegen narsege ezgeden curmet cutpe.
Osip-enu jolinda adamning talap kilip izdener karizdi isining aldi - aueli dos cobeytpec. Cimqe dostiqing bolsa, dostik - dostik chakiradi.
Adal engbecpen mal izdemec - ol arli adamning isi’.
Adaldan tapkan tyindi, Sal da sakta kapchikka. Koldaqindi korqap bak, Mal arzan dep aptikpa.
Adamqa halinche yhsandi bolmak - kariz is’.
Aldau kospay, adal engbegin satkan enerchi - kazakting aulyesi.
Sakalin satkan kariden engbegin satkan bala artik.
Demender onbes isce jubanalik, Akil tapsak, mal tapsak kuanalik.

Автоматизация перевода на казахский язык

Автоматизация перевода на казахский язык
07.08.2007 г. → → Kazakhstan Today

Министерство культуры и информации Казахстана планирует в 2008 году создать автоматизированную систему перевода делопроизводства на казахский язык. Об этом 17 июля на заседании правительства сообщил председатель Комитета по языкам Минкультуры Ерден
Кажибек. "Нашим комитетом сейчас реализуется проект создания автоматизированной системы перевода делопроизводства в госорганах на казахский язык, для начала мы хотим охватить ею Минкультуры, сейчас идет процесс "закачки" всех архивных материалов и создание базы параллельных текстов", - сказал Е. Кажибек. "Думаю, что в следующем году мы уже создадим систему автоматизированного перевода делопроизводства на казахский язык. И тогда можно будет этот опыт распространить на другие министерства", - добавил он.
В свою очередь министр финансов Наталья Коржова внесла предложение "распространить действие этой системы в первую очередь на "пилотные" министерства: финансов, экономики и бюджетного планирования, а также юстиции".
Между тем председатель Агентства РК по информатизации и связи Куанышбек Есекеев предложил, чтобы подобная автоматизированная система перевода документов на казахский язык охватывала не только госорганы. "Есть опыт Новосибирска, где создана автоматизированная система перевода с итальянского на русский. Когда итальянцы хотят написать в Россию письмо, они заходят на специальный сервер, где им за определенную плату готовят адекватный перевод, высылаемый в электронном варианте", - привел он пример работы такой системы. "Мы в Казахстане могли бы также создать сервер, на котором будут работать 5 - 6 операторов, переводящих приходящие письма на государственный язык", - считает К. Есекеев. Кроме того, по его мнению, операторы, работающие на этом сервере, могли бы "составлять базу определенных фраз-клише, наиболее часто встречающихся в текстах". "Получится определенный этимологический справочник, который позволит пользователю самостоятельно в определенных рамках создавать тексты, получится наработанная схема преодоления языкового барьера, и тогда казахский язык будет распространяться быстрее", - считает он.
По мнению К. Есекеева, оператором данного сектора мог бы стать один из госхолдингов либо одно из министерств.
Премьер-министр Карим Масимов, заслушав предложение, охарактеризовал его как "очень интересное и правильное" и распорядился включить его в протокол заседания правительства для дальнейшего рассмотрения.
Kazakhstan Today

Muhtar Chahanov chiqarmalari

Muhtar Chahanov chiqarmalari
24 ноября, 21:39
Kirqizdar men kazaktar
Chattikta da birmiz’,
Kayqida da birmiz’,
Bir’ tamirdan kuat alqan egiz, tuis gulmiz.
Birimizdi’ ecinchimiz’ koldap, suyep jurmiz’
Alataudi alip kuska balar bolsak
Sol kusting bir’ kanati kazak ta, bir’ kanati kirqiz.
Engiste de, oriste de birmiz’,
Jengiliste, jengiste de birmiz’,
Intimak pen izgilicting’ jigin achpas chege bolip turmiz,
Tuyening’ kos orcechindey tutaskan bir’ dene bolip turmiz,
Sen jok jerde kazak jetim, jan bauirim, kirqiz.
Er men ezdi’ ajiratpay adamzatka bak bar ma?
Babamizding sakali da tusti’ kancha cocparqa.
Ceybir’ kirqiz kansizdari
Sonau jili, izqar chachkan akpanda
Oz’ ultining muhyttan da tereng jatkan bayliqi,
Butcil’ turic, butcil’ alem rouhining aybini,
Manas tuin kulatkali jatkanda, bar kirqizdi jilatkali jatkanda,
Has batildik cimge chattik, cimge azap
Janin salip korqap kalqan bir’ kazak.
Kirqiz uchin’ otka salqan kanatin
Al ol kazak - uli Auezov bolatin.
Jeltoksanda egemendic angsap uli ceng dala,
Tosin minez corsetcende kajirlana, jandana,
Kazakting jas orcenine
Bucil’ alem coz ticcende tangdana,
Joykin cuchter judiriqin corsetcende pangdana,
Bari’ buqip kalqan cezde, ey bauirim, kirqizim
Taysalmastan koldau aytkan, korqau aytkan sen qana!
Jalqay bersin kudalikti er jigitter, gul kizdar,
Eci elge ortak Manas, Abay cogindegi juldizdar.
Kirqizdardan askan tuis bolqan emes kazakta
Al kazaktay bauir taba almaydi kirqizdar!
Muhtar Chahanov
Jigitting’ eci sypati
Cim’ kayratti
Cim’ cimge askar tulqa,
Mumcin be ecen taqdirdan ba tartouqa?
Netcen qajap
Byicten koulaqan tas,
Sinqanimen kaladi tas kalpinda.
Kuzar chingda,
Oypangda,
Buralangda,
Talaylardi sin cutip’ turadi alda...
Bit-chit bolip cetpey me kam cesecter
Cip-cichcentay jiradan kulaqanda.
Aluan taqdir berilgen bul adamqa
Eseginen ez jigit kulaqanda
Jubatingdar,
Ayangdar
Oytceni’ oning
Kum bop ceter jigeri’ jilaqanda.
Aluan taqdir berilgen bul adamqa,
Tulparinan er jigit kulaqanda
Jubatpangdar!
Er adam ot-jigerin
Namisina janydi jilaqanda.
Muhtar Chahanov
TSEMENT
Kum men kumdi cirictirip’ jalqaytin,
Tas pen tasti birictirip’ koldaytin
Toptasouqa jani qachik,
Ugilgenning’ baqin achip
Tec tutastik muddesinen samqaytin
Kuriliska arzan ari’ tyimdi,
Tengge etetin, kondi etetin tyindi,
Janga tsement oylap tapting, jas qalim,
Kurmet corgey kumqa jazqan dastaning.
Azamattik sanamizdan qilim ozsa ne etermiz?
Aman tursak ali’ talay jangalikka jetermiz.
Birak minau ultimizdi jauirini kuriskan,
Birlic emes, baylik uchin’ juliskan
Bas basina by bolouqa tiriskan
Kalay, kaytip’ birictirer ecenbiz,
Kalay, kaytip’ cirictirer ecenbiz?
Rouhsiz ben ultsizding baqi janqan zamanda
Basimdi yem, dal’ osi isce
tsement tapkan adamqa!
Muhtar Chahanov
OTAN
Olimi’ de onege qoy alipting,
Lukpan hacim’ coz jumqanda
Donggelegi toktap kalqan secildenip’ taryhting,
Kayqisinda chec bolmapti halikting.
Kasiretce cim’ turadi arachi,
Cim’ byligin jurgize almak taqdirqa?
Osi chakta Lukpan hacim’ balasi
Acesine arnap joktau jir jazip
Okip berdi’ kaling jurtting aldinda.
Birak jiri oysiz ari’ jalinsiz
Bolqan song ba, estildi’ tim nanimsiz.
Adet saktap areng tingdap el turdi,
Bul patchaning curt izasin celtirdi:
- Durelengder mina arsiz balani! -
dep akirdi ol jark-jurk etip’ janari,
- Cunam kaysi, aytpaysiz ba, amirchim’? -
dedi’ bala tas tuyilip’ kabaqi.
- Cunam kaysi deysing, a’?
Juregine cunning’ gulzar jililiqin jynaqan,
Kiran tauli ceng dalaning uliliqin jynaqan,
Jynaqanin adamzatka jomarttikpen siylaqan,
Kasyetti’ uli acege or’ parasat, er congil
Munday jasik jir jazqancha,
Akin bolmay jerge cir!
Mansuk etting’ uli adamning armanin,
Amal nechic, jaksi edi’ unsiz’ kalqaning.
Acengdi’ de ayamading,
Onerdi’ de korlading,
Eci birdey kilmis jasap sorlading.
Men uchin’ sen syaktising endi’ manggi tiri’ olic,
Jazangdi al da joninge tart, - dedi’ patcha tunerip.
Otan!
Kaysar ar-namisim,
Jaysang ingcar chapaqim.
Perzentte juctegen korqanisin
Sen namisting nu kaling ormanising.
Sol uchin’ de chingnan zangqar ataqing.
Tulqasina tabindirqan,
Alis jursem sabiltip, saqindirqan,
Mening’ uli acem sensing, Otanim!
Acem sensing’ - Arman tulqa, Ay tulqa,
Perzenttering’ saqan degen saqinichin ozining,
Mahabbatin, eng asasy sezimin
Tyisti’ emes jasik sozben, jalqan sozben aytouqa.
Al, jasiktik - jalinsizdik,
Jalinsizdik - o bastan-ak sorlilik,
Jalinsizding barliqi da sorlilar.
Jamilqanmen mahabbatti kalkan qip,
Jalinsizding tup’ atasi jalqandik.
Sol jalqandik janchimaqay sanani,
Onerding’ de eng negizgi talabi -
Jalindini madaktau,
Jalinsizben curesu bop kaladi!
Isim’ azdau bolsa da ali’ mandiktan,
Jel otine egilgen eren talday,
Guldi’ izqardan kalkalap celem talmay,
Kanchama ret jalin jasti korqap kaldim zorliktan.
Sening’ kansiz uldaringning cey cezde,
Maqan tisin’ kayraytini sondiktan.
Coc maysali oner tauin changqitkan,
Cures achtim jalinsizqa, koulikpenen jandi utkan.
Bilem, sodan cedergim’ cop aldimda,
Jyi’ jolim bolmaytini sondiktan.
Jiltiraqin gauhar deuge tim cheber,
Suyicti’ Otan, az ba bizde dumcheler,
Ottan kachip pispey kalqan culcheler!
..................................
Arcez seni’ jalqandiktan korqauqa
Bakittimin, cuchim’ jetip’ tursa eger!
Muhtar Chahanov
Janga kazaktar
Janga kazak, chala kazak jas inim’,
Alchisinan turdi bugin asiqing.
Saqan karap oylandim da jasidim.
Ayirmaqan azqini men asilin
Mina qasir, balcim, sening’ qasiring.
Mina qasir bezbuyrecteu or’ qasir,
Jureginde sezim’ emes, korqasin,
Chetce kakti tulpari men jorqasin.
Kakpay kaytsin, barin’ satip alouqa,
Һam satouqa mumcindigi bolqasin.
Sende kazir’ douman dauren, masat cun,
Ozingdi’-ozing’ bar jauaptan bosatting,
Rouhany baylikka da tas atting.
Audandaqi jalqiz citap ducenin
Satip alip, sirahana jasatting.
Tez achilip saudagerlic darining,
Taudan, tastan kaytpastay or arining,
Saudalading Almatining jarimin.
Ulaqatti uli kazak elinde
Satilmaytin narseler de bar, inim’’.
Jalqiz saqan borichtiday bar halik,
Top ichinde isip-ceuip, narlanip,
Ceycyesing’ kol berouge arlanip.
Degenmen biz’ seni’ touqan ultting
Satilmaytin kasyetterin korqadik.
Coz cop kazir’ sirtimizdan sin aytar
Bayterecti’ mazaktasa kumay tal,
Erden burin el senimin mungaytar.
Birak bizge oz’ ultingdi ozgeden
Cem suyesing’ dep, kanecey, cim’ aytar?
Asau dausi ar’ kyirdan estilgen
Aqang bizbiz’ erte eseyip, cech culgen.
Aman kalqan talay karli cochcinnen.
Uakit artkan abiroy men bedeli
Surap, satip alinbaqan echcimnen.
Jeltoksanda kurik tusip’ armanqa,
Jas buinning ozegin ort’ chalqanda,
Unsizdigi aynalip zor korqanqa,
Dal’ buginhgi batirlarding cobisi
Stolina jasirinip kalqanda,
Nayzaqaylar jark-jurk oynap aspanda,
Ultimizqa izqarli urey chachkanda,
Kizdarimiz kaysar minez achkanda,
Cey ercecter kuday kara baskanda
Uksaqanda pichtirilgen kochkarqa,
Konaevting jaksiliqin corgender
Konaevti jalqiz tastap kachkanda
Saharovka ini’’ bolip tabisip,
Gorbaçevpen, Cryuçcovpen kaqisip,
Talay zalim alpauitpen baygege
Bar kazakting ar-namisin ap uchip.
Ultimizding ar’ mungining basinda,
Salt pen sana, til’ men dastur’ kasinda,
Aral zari chapkan cezde nasirqa,
Korqauchi bop taqi da biz’ jurgenbiz
Meyirim’ kosip meyirimsizdeu qasirqa.
Tamirsiz jan jurt mungina sangirau
Degen picir’ ras pa edi, tangir’-au?
Nege boldik rouhsizqa kongirau?
Kanday korlik, aqil-tegil’ dauletten
Daulettining’ jan bayliqin tanimau.
Dasturimiz’ tursa ecen dep cuchinde,
Egemen el boloudi angsap tusinde,
Uli armani zapiran bop ichinde,
San qasirlik ultimizding chaykasi
Sendeylerdi’ tayrangdatu uchin’ be?
Munday bakti cording’ be ecen tusingde,
Bugin jurtti mensinbegen pichinde,
Chiqa celding’ aynalip tas musinhge.
Bizding’ kyli curesimiz’ cechegi
Seni’ atka otirqizu uchin’ be?
Bizding’ dauir’ nariktan cep tabildi
Birak, narik jurmey jatip jangildi.
Nak sol tusta sinap kalding baqingdi.
Koqam mulcin zangdastira jimkirip
Vis’ bastap eng, baylik sel bop aqildi.
Rouhinan artik koyqan karindi
Chin bezbuyrec bolip chikting alimdi.
Natyjede jurt kaltasi kaqildi.
Al aytpese mina uyler, zauittar
Kaydan tapkan dauletinge alindi?
"Bolinse de sana tortce, my uchce,
Narik zangi solay, jonsiz’ tyis’ pe?" -
Deydi’ bireu chiqip alip muyisce.
Sonda kalay, cedeylenip’ bar halik,
Juz’-ak adam bay bolouqa tyis’ pe?
Juz’ bay chirkap, myllyon cedey ah urqan,
Payda tim az juz’ bay eccen dakildan.
Cim’ bar jurtti teng bayuqa chirkaqan?
Farabyden "mikti el cim?" - dep surasa,
"Kayirchisi jok el," - depti’ akilman.
Sorlasa jurt rouhsizdan sorlaydi.
Kirandardan byic koysak torqaydi,
Otandi cim’ torqaylardan korqaydi?
Rouhsizding, kayirsizding bayui,
Balcim, erteng ultimizqa zor kayqi.
Jynasang da alemning’ bar altinin,
Adamdiqing corsetpese jarkilin,
Korchar seni’ salkin chattik, salkin un.
Echcim’ rouh bayliqinan bolinip
Chin bakitka jetcen emes, jarkinim!
Muhtar Chahanov